Een vermeend vermoeden van een misstand leidt tot ontslag

Een vermoeden van een misstand in de zin van de Wet bescherming klokkenluiders (Wbk) betekent dat een melder redelijkerwijs mag aannemen dat er binnen een organisatie sprake is van een misstand zoals de wet die definieert. Het gaat dus niet om bewijs, maar om een op feiten gebaseerd vermoeden dat voldoende concreet en serieus is om melding te rechtvaardigen.

Uitspraak Rechtbank Limburg

Op 14 februari 2024 (ECLI:NL:RBLIM:2024:711) deed de Rechtbank Limburg uitspraak in een zaak die veel aandacht trok in de zorgsector. Een verzorgende werd op staande voet ontslagen omdat hij zonder toestemming het medisch dossier van een bewoonster had ingezien, gedownload en naar zijn privé‑mail had gestuurd. De werknemer verdedigde zich door te stellen dat hij handelde als klokkenluider: volgens hem was er sprake van een ernstige misstand in de zorg voor de bewoonster, en had hij het dossier nodig om bewijs veilig te stellen. De rechter ging daar echter niet in mee.

Wat speelde er?

De werknemer werkte als verzorgende in een verpleeghuis. Bij een moreel beraad werd besloten om een bewoonster – die in haar laatste levensfase zat – geen eten en drinken meer te geven, omdat dit volgens de behandelend arts en de familie aansloot bij haar wens en medische situatie. De werknemer was het hier principieel mee oneens. Hij meldde dit bij zijn leidinggevende, bij het ministerie van VWS en bij Veilig Thuis.

Hoewel hij had aangegeven niet langer bij de zorg voor de bewoonster betrokken te willen zijn, bleef hij na zijn ziekmelding het patiëntendossier inzien. Hij downloadde delen van het dossier en stuurde die naar zijn eigen privé‑mail. Dat is in de zorgsector streng verboden, omdat medische gegevens zeer privacygevoelig zijn. Toen de werkgever dit ontdekte, volgde ontslag op staande voet.

De werknemer stelde dat hij handelde vanuit zijn plicht als zorgverlener. Hij vond dat de bewoonster niet de zorg kreeg waar zij recht op had. Daarom had hij volgens hem een vermoeden van een misstand gemeld, en viel hij onder de bescherming van de Wet bescherming klokkenluiders. Die wet beschermt werknemers die misstanden melden tegen benadeling, zoals ontslag. Maar dan moet wél aan de wettelijke voorwaarden zijn voldaan.

Wat is een ‘vermoeden van misstand’?

De Wet bescherming klokkenluiders geeft een duidelijke definitie. Er is sprake van een misstand als:

• het gaat om een schending van Unierecht, of
• een handeling of nalatigheid waarbij het maatschappelijk belang in het geding is, bijvoorbeeld:
  • schending van wettelijke voorschriften of interne regels,
  • gevaar voor volksgezondheid of veiligheid,
  • ernstige schade aan het milieu,
  • of het slecht functioneren van een organisatie door onbehoorlijk handelen.

Belangrijk: het moet meer zijn dan een individueel probleem. De wet zegt dat het maatschappelijk belang alleen in het geding is als:

• het niet alleen persoonlijke belangen raakt, én
• er sprake is van een patroon, structureel probleem, of een ernstige of omvangrijke situatie.

Een eenmalige, individuele kwestie valt daar meestal niet onder.

Geen misstand

De rechter bekeek het patiëntendossier nauwkeurig en zag daarin dat de bewoonster door haar ziektebeeld een wisselende wilsuiting had, waardoor haar wensen van moment tot moment konden verschillen. De familie gaf aan dat zij eerder duidelijk had uitgesproken in haar laatste levensfase geen eten en drinken meer te willen, en de zorgverleners controleerden regelmatig of zij die wens nog steeds onderschreef. Uiteindelijk maakte de behandelend arts, binnen dit complexe spanningsveld, een moeilijke maar wel verdedigbare keuze over het behandelbeleid.

De rechter concludeerde dat dit een complexe individuele zorgcasus was, waarin professionals een medisch‑ethische afweging moesten maken. Dat sommige verzorgenden het niet eens waren met die keuze, maakt het nog geen misstand. De rechter vervolgde dat geen sprake was van een structureel probleem, geen patroon van verkeerd handelen, en geen onbegrijpelijke of onverdedigbare medische beslissing. Daarom kon er volgens de rechter geen sprake zijn van een misstand, en dus ook niet van een vermoeden van een misstand. De werknemer kon zich dus niet met succes beroepen op de bescherming van de klokkenluiderswet.

Een ontslag op staande voet

Een ontslag op staande voet is de zwaarste maatregel die een werkgever kan nemen en is alleen toegestaan wanneer sprake is van een dringende reden, zoals diefstal, geweld, ernstige werkweigering of – zoals in deze zaak – het schenden van vertrouwelijkheid. Daarnaast moet de werkgever direct na het ontdekken van het incident tot ontslag overgaan, de dringende reden meteen duidelijk aan de werknemer meedelen en kunnen aantonen dat voortzetting van het dienstverband redelijkerwijs niet meer van hem kan worden verlangd.

De rechter keek in dit geval naar de interne regels van de zorginstelling, waarin duidelijk stond dat medewerkers alleen patiëntendossiers mogen inzien wanneer zij daadwerkelijk bij de behandeling betrokken zijn, dat medische gegevens nooit gedownload of naar een privé‑mail gestuurd mogen worden, en dat overtreding van deze regels kan leiden tot disciplinaire maatregelen, waaronder ontslag op staande voet. De werknemer had zelf aangegeven niet langer bij de zorg voor de bewoonster betrokken te willen zijn, was ziekgemeld en werkte niet, maar raadpleegde toch meerdere keren het dossier en stuurde delen daarvan naar zijn privé‑mail. Volgens de rechter wist de werknemer heel goed dat dit verboden was. Omdat bescherming van patiëntgegevens in de zorgsector essentieel is, mocht de werkgever streng optreden. Het ontslag op staande voet werd daarom door de rechter als gerechtvaardigd beoordeeld. (Zie echter voor een succesvol beroep op bescherming in een min of meer vergelijkbare zaak Hof Den Bosch 10 oktober 2024, ECLI:NL:GHSHE:2024:3166.)

Regels voor de praktijk

Deze zaak laat zien dat:

• De Wet bescherming klokkenluiders niet bedoeld is voor individuele meningsverschillen over zorgbeleid.
• Een vermoeden van een misstand gebaseerd moet zijn op een situatie die het maatschappelijk belang raakt.
• Medische dossiers strikt vertrouwelijk zijn: ongeoorloofde inzage is vrijwel altijd een dringende reden voor ontslag.
• Ook als een werknemer vanuit goede bedoelingen handelt, dat toch kan leiden tot een rechtsgeldig ontslag als regels worden overtreden.

Meer weten? Neem gerust met mij of uw vaste contactpersoon bij Capra contact op.

Esther van Gaal