Nieuwe handreiking biedt gemeenten houvast na uitspraak Hoge Raad over leerplichtvrijstellingen

Gemeenten, scholen en samenwerkingsverbanden kregen dit voorjaar te maken met een belangrijke verandering in de uitvoering van de Leerplichtwet. Op 21 april 2026 verduidelijkte de Hoge Raad in zijn arrest (ECLI:NL:HR:2026:658 en ECLI:NL:HR:2026:659) het toetsingskader voor vrijstellingen op grond van zogenoemde richtingsbezwaren. Naar aanleiding daarvan is door de beroepsvereniging Ingrado een handreiking gepubliceerd die gemeenten ondersteunt bij de beoordeling van nieuwe aanvragen en verlengingen van vrijstellingen.

De handreiking is bedoeld voor de overgangsperiode waarin gemeenten te maken krijgen met zowel nieuwe verzoeken als kinderen die al jarenlang beschikken over een vrijstelling op grond van artikel 5 onder b van de Leerplichtwet.

Wat speelde er in de uitspraak van de Hoge Raad?

De uitspraak van de Hoge Raad heeft betrekking op vrijstellingen wegens “overwegende bedenkingen” tegen de richting van het onderwijs. Deze vrijstellingsgrond maakt het mogelijk dat ouders hun kind niet hoeven in te schrijven op een school wanneer zij ernstige levensbeschouwelijke of religieuze bezwaren hebben tegen alle scholen binnen redelijke afstand van hun woning.

Zoals collega Camilla eerder in onze nieuwsbrief heeft toegelicht, heeft de Hoge Raad het bestaande toetsingskader niet alleen verduidelijkt, maar ook aangescherpt. Daarbij krijgt het recht van het kind op onderwijs nadrukkelijk gewicht. De beoordeling van een beroep op vrijstelling kan daardoor niet uitsluitend worden gebaseerd op de overtuigingen van de ouders.

Met name voor openbaar onderwijs heeft de Hoge Raad een belangrijke lijn uitgezet. Een beroep op vrijstelling kan alleen slagen wanneer aannemelijk wordt gemaakt dat alle openbare scholen binnen redelijke afstand onderwijs aanbieden op een wijze die niet objectief, kritisch en pluriform is. Volgens de Hoge Raad zal daarvan slechts in uitzonderlijke situaties sprake zijn.

Waarom is een handreiking nodig?

De uitspraak roept in de praktijk direct vragen op. Hoe moeten gemeenten omgaan met nieuwe aanvragen? En wat betekent het arrest voor kinderen die al jarenlang op basis van een vrijstelling thuisonderwijs krijgen of anderszins niet op een school zijn ingeschreven?

Juist omdat veel gemeenten in deze periode aanvragen voor het nieuwe schooljaar ontvangen, ontstond behoefte aan een gezamenlijk handelingskader. De handreiking biedt hiervoor praktische ondersteuning. Daarbij wordt expliciet benadrukt dat het document een advieskader is en geen nieuwe regelgeving bevat.

Wat staat er in de handreiking?

De handreiking richt zich op twee situaties.

1. Nieuwe aanvragen voor vrijstelling
Voor nieuwe beroepen op vrijstelling moeten gemeenten rekening houden met het aangescherpte toetsingskader van de Hoge Raad. Dat betekent dat een beroep op richtingsbezwaren nauwkeuriger moet worden beoordeeld dan voorheen. De uitspraak maakt duidelijk dat vrijstellingen niet langer vanzelfsprekend kunnen worden verleend wanneer openbaar onderwijs beschikbaar is.

2. Bestaande vrijstellingen en herhaalberoepen
Daarnaast besteedt de handreiking aandacht aan kinderen die al over een vrijstelling beschikken. Voor deze groep biedt het document handvatten voor de beoordeling van verlengingen en voor situaties waarin een terugkeer naar het onderwijs aan de orde kan zijn. Daarbij wordt ook gekeken naar de samenwerking tussen gemeenten, scholen en samenwerkingsverbanden om een zorgvuldige plaatsing mogelijk te maken wanneer een vrijstelling niet langer van toepassing blijkt.

Wat betekent dit voor onderwijsprofessionals?

Voor scholen en samenwerkingsverbanden is het van belang dat gemeenten mogelijk vaker zullen onderzoeken welke onderwijsmogelijkheden beschikbaar zijn voor kinderen die eerder buiten het onderwijs verbleven. De uitspraak van de Hoge Raad onderstreept dat deelname aan onderwijs het uitgangspunt is en dat vrijstellingen terughoudend moeten worden toegepast.

Dat betekent niet dat iedere bestaande vrijstelling automatisch vervalt. Wel wordt duidelijk dat gemeenten aanvragen en verlengingen kritischer zullen moeten beoordelen en daarbij het recht van het kind op onderwijs nadrukkelijk moeten meewegen.

Meer duidelijkheid, maar ook nieuwe vragen

De uitspraak van de Hoge Raad en de daarop gebaseerde handreiking brengen meer duidelijkheid, maar kunnen in de praktijk ook nieuwe vragen oproepen. Bijvoorbeeld over de beoordeling van vrijstellingsverzoeken, de positie van bestaande vrijstellingen, de rol van scholen en samenwerkingsverbanden of de inrichting van besluitvormingsprocessen binnen gemeenten.

De handreiking is een nuttig hulpmiddel maar beidt geen pasklare oplossing in individuele gevallen. Heeft u als gemeente, schoolbestuur of samenwerkingsverband vragen over de toepassing van de handreiking of over leerplichtvrijstellingen in het algemeen? Dan denken wij graag met u mee.

Sjoerd Richters